بار دیگر زنگ هشدار زلزله برای همه کشورها-بخش پایانی
امروز ساخت و ساز استاندارد فردا کاهش تلفات زلزله
گالیا توانگر
پیشینیانمان چنین میپنداشتند که غولی در پای البرز کوه خفته. غولی که دم و بازدمش زمین را میلرزاند و سـنگها را جابهجا میکند. گاهی خمیازه میکشد و مشتی به سـینه مـیکوبد که در اثـر آن زمـین گهوارهجنبان میشود و وای به آن روز کـه غول بیدار شود و از زیرزمین بیرون بیاید. درختان ریشهکن میشوند و صخرهها فرومیریزند و راه فراری بـرای جـنبندهای باقی نمیماند. چنین غولی در تاریخ مکتوب شهرری و تـهران بـارها بـیدار شـده و جز خرابی و مـصیبت و نـاامنی و قحطی چیزی برجای نگذاشته است.
زلزله عبارت است از لرزش زمین در اثر آزادسازی سریع انرژی که اغلب موارد در اثر لغزش در امتداد یک گسل در پوسته زمین اتفاق میافتد. انرژی آزاد شده از محل آزادشدن آن کانون نامیده میشود و بهصورت امواج در همه جهتها منتشر میشود. کره زمین به طور متوسط هر ۳۰ ثانیه یکبار و در هرسال حدود یک میلیون بار دست خوش زلزله میشود. شدت زلزله واحد ریشتر است.
بعد از شش ماه برنامهریزی
تمرین دور میزی زلزله!
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران هشدار میدهد: «شهر تهران به دلیل نوع گسلهایی که در این شهر وجود دارد، پتانسیل وقوع زلزلههایی با توان لرزهخیزی با بزرگای هفت ریشتر را دارد.»
وی در حاشیه تمرین دور میزی زلزله در کلانشهر تهران که با حضور اعضای ستاد مدیریت بحران شهر تهران و مدیران بحران مناطق ۲۲گانه در مرکز عملیات اضطراری کلانشهر تهران میگوید: «در این جلسه موضوعاتی چون ایجاد هماهنگی، پشتیبانی، تصمیمسازی و ارتقای سطح آمادگی ارکان ستاد مدیریت بحران کلانشهر تهران در مواجهه با حوادث و سوانح احتمالی، بهرهگیری از توان و امکانات ستاد مدیریت بحران کلانشهر تهران، ستادهای مدیریت بحران مناطق و نیز همکاری و مشارکت کارگروههای تخصصی، نسبت به برگزاری تمرین دورمیزی با در نظر گرفتن پیامدهای ناشی از زلزله در محدوده جغرافیایی کلانشهر تهران مورد بررسی قرار گرفت.»
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران درباره برگزاری این تمرین نیز اظهار میدارد: « بعد از شش ماه برنامهریزی و آمادگی که در این سازمان صورت گرفت، تمرین دور میزی زلزله احتمالی شهر تهران بر مبنای زلزله سال ۹۶ در گسل ملارد با بزرگای ۵.۲ دهم ریشتر شبیهسازی شد. همزمان با مرکزیت سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، ۲۲ ستاد مدیریت بحران در مناطق شهرداری تهران به ریاست شهرداران این مناطق همزمان تشکیل شد و به شکل مجازی با این ستادها در ارتباط بودیم.»
نصیری با بیان اینکه سناریوی تدوین شده، ابعاد مختلف حادثه را در بر میگیرد، میگوید: «مستحضر هستید که شهر تهران به دلیل نوع گسلهایی که در این شهر وجود دارد، پتانسیل وقوع زلزلههایی با توان لرزهخیزی با بزرگای ۷ ریشتر را دارد، ولی در این سناریو ما بر اساس فرضیه وقوع زلزلهای باقدرت ۵.۲ دهم ریشتر تمرین میکنیم.»
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با اشاره به دلایل انتخاب این سناریو میگوید: «ابتدا با سناریوهای کوچکتر باید تمرین را شروع کرد و بهتدریج سناریوهای شدیدتر را تمرین کرد. زلزلههای زیر ۵.۵ ریشتر، معمولاً تخریب سازهای کمتری دارند و در نتیجه وقوع این زلزلهها با مسائل اختلال عملکردی مواجه میشویم.»
وی خاطرنشان میکند: «بر مبنای سناریوی اخیر اختلال جدی در شبکه تلفن همراه و تلفن ثابت، اختلال در شبکه اینترنت، تخریب کارگاه صنعتی فرسوده در محدوده منطقه ۲۱، افزایش حجم مصدومین، ترافیک سنگین در مبادی ورودی و خروجی و همچنین معابر سطح شهر، کمبود بنزین و تراکم حضور خودروها در جایگاههای توزیع سوخت، ابعاد مختلف در حوزههای ۱۵ گانه فعالیت ستاد مثل آتشنشانی، سلامت، هلالاحمر، ارتباطات و فناوری اطلاعات، توزیع فرآوردههای نفتی، موضوعات مرتبط با شهرسازی، اسکان اضطراری و دیگر ابعاد تخصصی با حضور همکاران عضو دستگاههای مختلف در سطح کل شهر تمرین شد.»
نصیری در ادامه میگوید: «همچنین در این تمرین با استفاده از توان استادان دانشگاه، ابعاد مختلف تمرین مورد ارزیابیهای علمی قرار گرفت، چون هدف از این تمرین، برگزاری یک نمایش نیست، بلکه هدف از تمرین زلزله به معنی واقعی کلمه ارتقای آمادگی دستگاههای مختلف است.»
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران درباره میزان آمادگی دستگاهها در برابر زلزله نیز توضیح میدهد: «آمادگی کنونی دستگاههای مختلف نسبت به گذشته بیشتر شده و همچنین تلاش میکنیم تا به سمت آمادگی مطلوب حرکت کنیم.»
وی با اشاره به نقش محوری مردم در مقابله با بحرانها ضمن دعوت از شهروندان تهرانی برای عضویت در گروههای داوطلب واکنش اضطراری محلات (دوام) از وسایل اولیه امدادی و همچنین تهیه کیف اضطراری بهعنوان یکی از ضروریات اولیه برای افزایش آمادگی شهروندان نام میبرد.
ساخت و سازهای استاندارد و نوین
چین توانسته است در حال حاضر بیش از ۴۰ درصد جمعیت این کشور را با اقدامات و آموزشهای لازم در جهت مقابله با زلزله و کاهش تلفات آشنا کند و بیش از ۲۰۰ هزار نفر نیروی داوطلب برای آموزش این موارد در اختیار دارد.
تحقیقات در زمینه مهندسی زلزله یکی از اجزای جدانشدنی سیاستهای دولت چین برای مقابله با فجایع ناشی از این پدیده است و به همین دلیل محققان و متخصصان این رشته هیچ محدودیتی برای ایجاد و پیگیری پروژههای تحقیقاتی خود ندارند.
۵ فناوری ساختمانی برای مقابله با زمینلرزه عبارتاند از: فونداسیون شناور، کمکفنر، فیوزهای قابلتعویض، لولههای مقوایی، پوشش فیبر کربنی و... هستند.
سعید محمودی یک مهندس ساختمان برایمان تبیین میکند: «مهندسان و لرزه شناسان سالها بهعنوان وسیلهای برای حفاظت از ساختمانها در طول زلزله، به جداسازی فونداسیون فکر کردند. همانطور که از نام این فناوری مشخص است، این مفهوم به تفکیک پی یک ساختمان از قسمت فوقانی آن کمک میکند. چنین سیستمی شامل ساخت یک ساختمان شناور در بالای پی آن و بر روی یاتاقانهای سرب، لاستیک است که حاوی هسته سربی پیچیده شده در لایههای متناوب لاستیک و فولاد است. صفحات فولادی، یاتاقانها را به ساختمان و پی آن متصل میکنند و پس از آنکه زمینلرزه اتفاق بیفتد، فونداسیون حرکت میکند، بدون اینکه ساختمان بلرزد.»
وی در ادامه میگوید: «یکی دیگر از تکنیکهای آزمایش شده و واقعی برای کمک به ساختمانها در برابر زمینلرزهها، از صنعت خودرو میآید. همه ما کمکفنرها را میشناسیم؛ دستگاهی که جهش ناخواسته را در ماشین کنترل میکند. جذبکنندههای شوک یا همان کمکفنرها حرکتهای ارتعاشی را با تبدیل انرژی جنبشی به انرژی گرمایشی که میتواند از طریق مایع هیدرولیکی تخلیه شود، کاهش میدهد. در فیزیک، این امر با عنوان تعدیل شناخته شده است؛ بنابراین مشخص است که تعدیلکنندهها میتوانند هنگام طراحی ساختمانهای مقاوم در برابر زلزله مفید باشند. مهندسان عموماً در هر سطحی از یک ساختمان، تعدیلکنندهها را کار میگذارند. یک سر آن به یک ستون و انتهای دیگر به میله متصل میشود. هر تعدیلکننده شامل یک سر پیستونی است که در داخل یک سیلندر پر از روغن سیلیکون حرکت میکند. هنگامی که زلزله رخ میدهد، حرکت افقی ساختمان باعث میشود پیستون در هر تعدیلکننده با فشار بر روی روغن، انرژی مکانیکی زمین را به گرما تبدیل کند.»
این مهندس ساختمان درباره فیوزهای مدرن و نحوه جاسازی آنها در سازه توضیح میدهد: «در دنیای الکتریسیته، یک فیوز حفاظت را در صورت شدت بالای جریان در یک مدار به عهدهدارد. فیوز جریان برق را متوقف میکند و مانع از گرمای بیش از حد و آتشسوزی میشود. پس از حادثه، بهسادگی میتوان فیوز را جایگزین کرد و سیستم را به حالت عادی بازگرداند.»
توصیههای ایمنی در قبل، حین و بعد از زلزله
از بین زمینلرزههایی که در محل زندگی ما و یا با منشأ غیر آن در اطرافمان اتفاق افتادهاند، حتماً برایتان پیشآمده است که صدای عجیب و یا بلندی را در اولین ثانیهها شنیدهاید؟ این اتفاق باعث میشود حتی اگر عمق زمینلرزه هم کم باشد، ترسی را به اعضای خانواده منتقل کند که ناخودآگاه دست به حرکاتی بزنند که خود عامل آسیب و خطر باشند! مثلاً دویدن به سمت در خروجی در چنین مواردی توصیه نمیشود. با حفظ آرامش سعی کنید در هرجایی که هستید، ایمنترین مکان را برای پناهگرفتن پیدا کنید و به آنجا بروید. در هر حالت سعی کنید یکجایی نشسته و با دستهایتان سر و بدن خود را محافظت کنید.
ازآنجاییکه زلزله هیچوقت خبر نمیکند و فرصت بستن کیف و لوازم ضروری را به شما نمیدهد، همیشه یک ساک کوچک به همراه لوازم ضروری و کمکهای اولیه در نزدیکی محل خواب خود داشته باشید تا در مواقع لازم از آن استفاده کنید. تجربه نشان میدهد که علاوهبر رعایت اصول صحیح شهرسازی در مناطق زلزله خیر و رعایت نکات ایمنی، آسیبهای ناشی از وقوع زلزله را تا حد زیادی کاهش داد.
اسد بیگدلی یک کارشناس امداد و نجات برایمان درباره رعایت نکات ایمنی هنگام وقوع زلزله توضیح میدهد: «خونسردی و آرامش خود را حفظ کرده، به سمت در خروجی هجوم نبرده و هرگز از آسانسور استفاده نکنید.
به زیر میز رفته و با دودست، محکم پایههای میز را بگیرید یا در چهارچوب در، گوشه اتاق و زیرستونهای اصلی پناه بگیرید. اما اگر در طبقات زیرزمین هستید، در مکانی امن جای گرفته و تا پایان لرزش آنجا بمانید.
در راهپله با دودست سر را گرفته، بنشینید و خود را به یک سمت پله بکشانید و از بالا یا پایینرفتن بپرهیزید. از قفسهها فاصله بگیرید. درصورتیکه داخل حیاط هستید در جای مناسب نشسته و با دودست سرخود را بگیرید.
درصورتیکه در خیابان هستید از ساختمانهای بلند و تیرهای برق فاصله بگیرید و ضمن این کار مراقب اطراف نیز باشید. (مثل سایر افراد و اتومبیلها و غیره). همچنین میتوانید به فضای باز رفته و در مکانی امن پناه بگیرید. اما اگر فضای باز و امن در دسترس نبود، به کنار ماشینهایی که پارک شدهاند بروید، بنشینید و با دودست محکم از سرخود محافظت کنید.
اگر در جاده و در حال رانندگی بودید با حفظ آرامش اتومبیل را هدایت کرده و در صورت امکان آن را در یک مکان مناسب پارک کرده و از آن فاصله بگیرید، زیرا امکان برخورد سایر اتومبیلها وجود دارد. اما اگر بهعنوان مسافر در داخل اتومبیل یا اتوبوس حضور دارید، با دودست، محکم صندلی یا میله اتوبوس را گرفته و سرخود را به پایین خم کنید. در هنگام زلزله، در صورتی از جای خود حرکت کنید که مطمئن باشید، حداکثر در عرض ۱۰ ثانیه به مکان امن خواهید رسید. در غیر این صورت در نزدیکترین مکانی که امنیت نسبی دارد پناه گرفته و در تمام حالات تا اتمام لرزشها در جای خود ثابت بمانید. پس از آن ضمن اطمینان از سلامتی خود، بااحتیاط از محیط خارج شده و به فضای باز و مکان امن بروید.»
وی درباره توصیههای ایمنی بعد از وقوع زلزله میگوید: «خونسردی و آرامش خود را حفظ کرده و بعد از اتمام لرزشها و پس اطمینان از وضعیت سلامتی خود، بااحتیاط از محل خارج شوید و به محیط امن بروید.
اعضای خانواده را که زیر آوار نماندهاند پیدا و از وضعیت سلامتی آنها اطمینان حاصل کنید. در صورت آسیبدیدگی جزئی، خود را بهصورت سرپایی مداوا کنید و سپس به کمک سایرین و زیر آوار ماندگان بشتابید و مجروحین را بسیار بااحتیاط حرکت دهید و از تجمع بیمورد در اطراف مجروحین بپرهیزید و به نیروهای انتظامی و هلالاحمر کمک کنید و از دستورات آنها پیروی کنید.
از واردشدن به محلهای نیمه تخریب بپرهیزید و بهمحض استشمام بوی گاز در صورت امکان فلکه اصلی را قطع کرده و اگر نتوانستید، فوراً محل را ترک نموده، آتشسوزیهای کوچک را مهار کنید.
برای جلوگیری از شیوع بیماری، مواد آلوده را از محیط دور ساخته یا با خاک بپوشانید.
از طریق رادیو ترانزیستوری از دستورات مسئولین مطلع شده و از آنها پیروی کنید.
مراقب پسلرزهها باشید و مکانی امن را برای استراحت و ذخیره مواد دارویی و غذایی آماده کنید.
مواد دارویی و غذایی را بموقع و صحیح مصرف کنید تا بعداً دچار مشکل نشوید.
در موارد بسیار ضروری، از تلفن استفاده کنید.
برای روشنایی محیط از چراغقوه استفاده کنید، زیرا روشنکردن کبریت ممکن است باعث انفجار شود.»
وی در پایان برای لحظات بعد از وقوع زلزله توصیه دارد: «بعد از زلزله ساختمان را مورد بررسی قرارداده و به محلهای ترکخورده وارد نشوید و برای تعمیر آنها برنامهریزی کنید.»